Mbira, likembe, sanza, kalimba...
Michał Stasiak

Już od wielu lat żyję urzeczony pięknem tych instrumentów, ich słodkim dźwiękiem, kompleksowym przenikaniem melodii i rytmu... pozwolę więc sobie w miarę swojej skromnej wiedzy usystematyzować informacje na ich temat.

Instrumenty, o których mowa, należą do rodziny lamelofonów. Występują w całej czarnej Afryce (i nie tylko – do Afryki trafiły ponoć dawno, dawno temu z Indonezji, ale tego nikt już nie wie na pewno...). Najwięcej jak mi się zdaje jest ich w okolicy równika i na południe od niego.

Najczęściej jest to deseczka lub drewniane pudełko z doczepionymi drucikami – blaszkami w różnej ilości, które w celu wydobycia dźwięku pobudza się kciukami obu rąk lub także przy pomocy palców wskazujących.

Nazwy niekiedy używane są przez nas błędnie, czasem dla jednego rodzaju instrumentu używa się wielu nazw – zależnie od regionu, a bywa i tak, że tylko twórca konkretnego instrumentu zna jego nazwę.

Krótka i bardzo ogólna klasyfikacją uwzględniająca opisy tylko najbardziej rozpowszechnionych instrumentów:

sanza

to instrument z Afryki Środkowej. Pojawia się pod różnymi postaciami, ale zawsze jest pudełkiem – czasem bardziej prostokątnym a czasem okrągłą miseczką. Np. sanza Gbaya z Centralnej Afryki ma od 8 do 12 blaszek, na które nakłada się metalowe obrączki powodujące charakterystyczne brzęczenie podczas grania.

kalimba

tę nazwę chyba najlepiej znamy w Polsce. Właściwie nie wiadomo, do jakiego instrumentu się odnosi. Zestandaryzował ją w zeszłym stuleciu etnomuzykolog Hugh Tracey. Od tego czasu kalimba to instrument zrobiony z drewnianego pudełka z kilkunastoma blaszkami zestrojonymi w jednym rządku w europejskiej, czystej siedmiotonowej skali. (www.kalimbamagic.com w Polsce robione przez Kubę Radomskiego).

likembe

to instrument pochodzący najprawdopodobniej z Kongo. Płaską deskę z dużą ilością blaszek instaluje się na płaskim pudełku.

karimba (njunga njunga)

(też kalimba – zależnie od dialektu) to mój ulubiony instrument pochodzący z Zimbabwe. (a właściwie z Mozambiku, ale to długa historia...) Jest to (nie) zwykła deska z 15 blaszkami w skali sześciotonowej ułożonymi w dwóch rządkach. Ma swój przepiękny tradycyjny repertuar melodii i piosenek akompaniujących do rozrywkowego tańca shangara, lub służy jako umilacz czasu długodystansowym wędrowcom z Zimbabwe.

mbira

to nazwa używana przez ludzi Shona z Zimbabwe dla wszystkich blaszkowych instrumentów – znaczy tyle co "muzyka".

Najbardziej znana to mbira dzavadzimu – mbira dla duchów przodków. Jest to instrument liczący prawdopodobnie ok. 1000 lat, używany podczas ceremonii sprowadzania na Ziemię duchów przodków – bira – by się ich w ważnej sprawie poradzić. Z wyglądu to kawałek deski i 22 do 28 blaszek w dwóch rządkach z lewej i jednym z prawej strony, w kilku rodzajach tradycyjnych strojów. Do deski często przyczepia się również kapsle lub muszelki, które brzęczą podczas grania – to też dla duchów.

Zarówno karimbę jak i mbirę dzavadzimu dla wzmocnienia dźwięku umieszcza się w połówce wydrążonej wielkiej tykwy. (www.zambuko.com)

Podczas uroczystości w grupie gra minimum dwóch muzyków (choć czasem jest to wieloosobowa orkiestra) – jeden partię podstawową utworu (tzw. kushaura – wprowadzenie) a drugi partię uzupełniającą (kuthinira) graną jeden bit przed kushaura. Mbirom towarzyszy najczęściej transowy akompaniament grzechotek hosho, a także klaskanie wszystkich obecnych, nieskrępowane śpiewy i spontaniczne okrzyki.

To tylko garść luźnych informacji o tych cudownych instrumentach. Zapraszam do samodzielnych poszukiwań.

Oto nazwy płyt (jednak dostępnych w naszym kraju w dobrych sklepach muzycznych) z muzyką:

(jeśli się postarać, to można znaleźć wiele więcej... ;) )

mbira i karimba:

"Masters of the African Mbira"

mbira dzavadzimu:

"Zimbabwe. Traditional mbira musicians & Kevin Volans Ensemble"

likembe:

Antoine Moudanda "Likembe giants"

sanza:

"African moonlight. African music with sanza by Francais Bebey"
"Centrafrique. Musique Gbaya. Sanza music – Songs for reflections"

Z Kubą Radomskim gramy piosenki z repertuaru przeznaczonego na karimbę, małą mbirę ludzi Shona z Zimbabwe. Z rożnych nieocenionych źródeł uczymy się tradycyjnych melodii, wariacji do nich oraz towarzyszących im pieśni.

Ja od dwóch lat stawiam także pierwsze kroki w grze na mbira dzavadzimu, co robię zaocznie ale pod troskliwą opieką muzyka z Zimbabwe Solomona Murungu – za co serdeczne dzięki.