Unfortunately this page's content is not yet available in English. All we can do for now is show you the Polish version. We apologize for the inconvenience.
 
 

Djembefola: afrykańscy wirtuozi gry na bębnach.
Kuba Pogorzelski, 2002

Pierwowzór tego artykułu zamieściłem na jednym z forów dotyczących gry na bębnach w 2002 roku. Od tamtej pory ciągle uczę się i staram zyskać swobodę gry na djembe i choć trochę jeszcze brakuje to jestem dalej niż kiedykolwiek byłem. W tym miejscu należą się podziękowania dla wszystkich osób, które poświęciły mi swój czas i pomogły w tej drodze, zarówno tu w Polsce, jak i w Afryce: Mali i Gwinei.

Djembefola jest to mistrz gry na djembe lub po prostu muzyk grający na tym instrumencie. Istnieje szereg umiejętności, które są niezbędne, by móc dobrze grać na djembe i uczestniczyć w tradycji muzycznej związanej z tym instrumentem. Wymieniam je tutaj bez jakiejś szczególnej kolejności.

Dźwięk:

Poprawna artykulacja (slap, ton, bas) to podstawa. Dalej można urozmaicać to pomysłami bardziej autorskimi: różne rodzaje slapów, uderzenia palcami, różnego rodzaju nuty dodatkowe, tłumione itd. Ważna jest równie dobra artykulacja prawa i lewą ręką. Artykulacja jest jednym z najważniejszych elementów, jest też tym, co dostrzegane jest jako pierwsze. Bębniarz, który ładnie, wyraźnie brzmi od razu przykuwa uwagę słuchaczy. Bębniarze gorzej brzmiący bywają niedoceniani, ponieważ inne elementy, takie jak znajomość tradycji, poprawność wykonania frazy są dużo trudniejsze do uchwycenie i oceny, natomiast dobry dźwięk nie może pozostawić artysty niezauważonym.

Szybkość, wytrzymałość:

Cechy niezwykle istotne, które pozwalają utrzymać energię na wysokim poziomie przez cały czas podczas grania. Ważne są zwłaszcza obecnie, odkąd pojawiła się w Afryce grupa artystów zajmujących się tylko graniem na bębnach. Dawniej ( na wioskach często jest tak do dzisiaj) bębniarze większość swego czasu spędzali pracując w polu i graniem na instrumencie zajmowali się tylko, gdy była stosowna do tego okazja. Dzisiaj, zwłaszcza w stolicach wytworzyła się grupa bębniarzy, którzy bardzo dużo czasu poświęcają na udoskonalanie swojego warsztatu, co popchnęło umiejętności djembefola do niesłychanej wirtuozerii. Współcześni muzycy grają w zawrotnych tempach i mogą to robic przez wiele godzin, jeśli zabawa tego wymaga.

Namory Kone na weselu w Bamako, marzec 2003
Fot. Kuba Pogorzelski

Kontrola dynamiki muzyki całego zespołu:

Djembefola musi umieć spowodować, aby zespól przyspieszył lub zwolnił, wytworzył więcej lub mniej energii w danym momencie. Tradycyjnie do przyspieszenia tempa lub podgrzania atmosfery służy nazywany po francusku echauffement element rytmu, kiedy frazy grane na dundunach i djembe zagęszczają się i przyspieszają, ale nie jest to jedyna możliwość zmiany dynamiki grupy. Wielcy muzycy są w stanie dwoma uderzeniami wnieść muzykę na inny poziom, bądź bardzo uspokoić. Oczywiście zależy to także od zespołu i jego możliwości reagowania na sygnały dawane przez prowadzącego.

Głośność:

Współczesne orkiestry bębniarskie żadko kiedy składają się z mniej niż 6 muzyków. Często na weselach lub innych uroczystościach pojawia się ich ponad dziesięciu. Solista, by przebić się przez mur akompaniatorów musi potrafić zagrać głośniej od nich. Granie na djembe staje się przez to ekstremalnym wysiłkiem.

Makan Kone... to juz raczej należy do umiejętności ponadobowiązkowych. Bamako 2003 r.
Fot. KP

Wyczucie rytmu, feeling

Nauka zaczyna się od grania równo bez zwalniania i przyspieszania, trzymania rytmu, kończy zaś na graniu z afrykańskim feelingiem. Muzyka afrykańska posługuje się innymi skalami rytmicznymi, niż muzyka europejska. Dzielenie nut na równe wartości jest tylko jednym ze sposobów myślenia o muzyce. Muzyk potrafiący poruszać się w owych skalach rytmicznych słyszy natychmiast, czy ktoś inny to też potrafi czy nie. Umiejętności tej można się nauczyć tylko słuchając i naśladując innych, ponieważ wszelkie stosowane powszechnie formy zapisu rytmów tych różnic skal nie uwzględniają.

Znajomość rytmów:

Zaczyna się od zapamiętywania partii kenkeni, potem kolejno partie dununby, sangbana – podstawowe i wariacje, akompaniamenty djembe, tradycyjne frazy solowe.

Nie każdy bębniarz w Afryce przechodzi ten etap i zostaje prawdziwym djembefola, wielu uczniów zostaje na poziomie dobrych akompaniatorów. Dopiero grając jakiś czas frazy mistrza czy starszego brata uczeń tworzy swoje wariacje i swoje frazy djembe.

Mówi się, że dobrzy muzycy znają od kilkudziesięciu do kilkuset – według niektórych relacji – rytmów.

Znajomość kultury, historii i kontekstu, który towarzyszy rytmowi:

Kontekst tworzą: grupa etniczna, region, piosenki, tradycyjna forma rytmu i instrumentów, na których był on tradycyjnie grany. W Europie jak i w centralnych regionach Afryki Zachodniej gra się rytmy, które przywędrowały tam z różnych stron, odrywając się od swego kontekstu i instrumentów oryginalnych np. basowa fraza Kuku najbardziej rozpowszechniona w Europie to fraza wymyślona przez Mamadiego Keitę. Przetransponowano rytm grany oryginalnie bez dundunów na 4-głowych bębnach na djembe i dunduny na potrzeby Baletu Narodowego Gwinei.

W samej Afryce, oprócz oryginalnej wersji oraz tej baletowej, występuje jeszcze kilka innych, które łączą elementy konstytutywne, pozwalające zidentyfikować rzecz graną jako Kuku, a nie co innego. Niezwykle ważnym elementem wiedzy o kontekście rytmu jest znajomość kroków tańca, którym rytm towarzyszy. W Afryce gra się w zasadzie tylko do tańca.

Namory i Bourama Kone oraz tańcząca jeli muso na weselu w Bamako, marzec 2003r
Fot. Kuba Pogorzelski

............., wesele w Bamako, luty 2003r.
Fot. Kuba Pogorzelski

Gra do tańca:

Dopasowanie fraz solowych do ruchów tancerza, ponieważ to muzyka podąża za tańcem, nie odwrotnie.

Kreatywność:

Wielcy djembefola, tak jak wielcy grioci, potrafią wyjść poza frazy tradycyjne i budować swoje autorskie. Najlepsze z nich są od razu podchwytywanie przez innych muzyków w mieście a potem regionie. Frazy przechodzą jak plotki, przez ręce wszystkich zdolnych je zagrać. Mimo, że nie wszystkim przystoi grać cudze frazy i będąc muzykiem na poziomie trzeba mieć wypracowane swoje wariacje podstawowych zagrań, to znajomość fraz granych przez innych jest obowiązkowa. W ten sposób muzyka djembe jest żywa, cały czas rozwija się, ewoluuje. Najlepsze frazy tworzą kanon, zbiór fraz tradycyjnych i nowoczesnych. W głowach współczesnych djembefola zawarta jest jedna z najbogatszych bibliotek zagrywek i wariacji rytmicznych współczesnego świata.